Ιστορίες και παραδόσεις
Η διαδικασία της σποράς και του ζυμώματος του ψωμιού είναι εντυπωσιακή και αποτελεί σημαντικό κομμάτι της κουλτούρας μας που συνοδεύει την καθημερινότητά μας από τα πανάρχαια χρόνια μέχρι και σήμερα.
Από την αρχαιότητα, το ψωμί έχει εξέχουσα θέση στην ζωή του ανθρώπου, δεν είναι μόνο βασική τροφή, αλλά και σύμβολο συνδεδεμένο με θρησκευτικές τελετουργίες, γιορτές και σημαντικές στιγμές της ζωής μας. Η άριστη ποιότητα του κυπριακού σιταριού αποτέλεσε την ιδανική βάση για την παρασκευή ψωμιού, το οποίο χρονολογείται χιλιάδες χρόνια πίσω και συνεχίζει να είναι το έδεσμα που μας συνοδεύει όλες τις ώρες της ημέρας.
Με τον καιρό, η διακόσμηση του απλού ψωμιού εξελίχθηκε σε μια τέχνη λεπτομερή, περίτεχνη και βαθιά συμβολική. Τα διακοσμημένα ψωμιά βρήκαν μεγάλη απήχηση στις Κύπριες νοικοκυρές, οι οποίες με μεράκι και φαντασία έπλαθαν μυριάδες σχέδια για κάθε περίσταση και γιορτή δημιουργώντας μικρά αριστουργήματα από ζυμάρι. Αρχικά ξεκίνησαν με τα όμορφα διακοσμημένα πρόσφορα, ως δείγμα χριστιανικής πίστης και ευγνωμοσύνης. Αυτή η συμβολική πράξη ενισχύθηκε από τις πολυάριθμες αναφορές του άρτου στη Βίβλο. Στη λαϊκή μας παράδοση, ο άρτος συμβολίζει το σώμα του Χριστού, κι έτσι το ψωμί έγινε αναπόσπαστο στοιχείο κάθε τελετής: προσφέρεται στις χαρμόσυνες στιγμές της ζωής όπως γεννήσεις και βαπτίσεις, αλλά και ως παρηγοριά, η λεγόμενη παριορκά, στις κηδείες. Ακόμη και σήμερα, η παράδοση αυτή συνεχίζεται και ένα μικρό κομμάτι άρτου προσφέρεται μετά την ταφή ως ένδειξη συμπαράστασης προς τους τεθλιμμένους.
Στον γάμο, το βασικό διακοσμητικό στους τοίχους του συζυγικού δωματίου ήταν ένας πλουμιστός σταυρός φτιαγμένος από ζυμάρι, σύμβολο προστασίας και ευλογίας για το νέο ανδρόγυνο. Δεξιά και αριστερά του σταυρού τοποθετούσαν δύο φίδια φτιαγμένα και αυτά από ζυμάρι, τα οποία μαύριζαν με καπνιά (μούζιν) για να θυμίζουν το μαύρο φίδι, τον παραδοσιακό προστάτη του σπιτιού. Η διαδικασία του ζυμώματος του ψωμιού θεωρείται ιερή. Το ψωμί ζυμώνεται, σταυρώνεται και η νοικοκυρά ψιθυρίζει προσευχές επικαλούμενη τον Θεό για την επιτυχία του λέγοντας «έλα η δύναμις σου Θεέ μου».
Τα σύμβολα και ο τρόπος διακόσμησης των ψωμιών διέφεραν από τόπο σε τόπο, με τις νοικοκυρές να βάζουν όλη τους την τέχνη για να δημιουργήσουν τα πιο ωραία ψωμιά και να δείξουν την νοικοκυροσύνη τους. Το ψωμί είναι βαθιά συνδεδεμένο με πολλά έθιμα, δοξασίες και προλήψεις της παραδοσιακής ζωής της Κύπρου. Η παρασκευή του είναι επίσης μια ολόκληρη ιεροτελεστία, μια γιορτή που ενώνει όχι μόνο την οικογένεια αλλά και ολόκληρη την γειτονιά αφού όλες οι γειτόνισσες βοηθούσαν στο ζύμωμα και φούρνισμα των ψωμιών.
Από τη γέννηση μέχρι το θάνατο, το ψωμί συμβολίζει τον αέναο κύκλο της ζωής, την γονιμότητα, την άφθονη και καλή σπορά, την οικογενειακή ευημερία και κάθετι καλό. Στην Κύπρο, το ψωμί ξεπερνά τη διατροφική του αξία και θα είναι για πάντα ένα ζωντανό κομμάτι της παράδοσής και της ψυχής του τόπου μας.




Η εμπειρία
Αυτή η διαδρομή προσφέρει στους επισκέπτες την ευκαιρία να γνωρίσουν τις παραδόσεις της Κύπρου στην παρασκευή ψωμιού, να επισκεφτούν παραδοσιακούς φούρνους και να συμμετάσχουν οι ίδιοι στην παρασκευή ψωμιού ή άλλων αρτοσκευασμάτων. Κατά μήκος της διαδρομής, στα παραδοσιακά αρτοποιεία παρασκευάζονται καθημερινά αγαπημένα εδέσματα όπως κουμουλιές, φλαούνες, ελιόπιττες, τυρόπιτες, κολοκότες, γλυσταρκές, γλυτζιστά, τρεμιθόπιττες και άλλα πολλά. Επίσης, μπορείτε να ανακαλύψετε προϊόντα αλευριού όπως τα ζυμαρικά του σκλινίτζιου, τα οποία είναι καταχωρημένα ως προϊόντα Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης (ΠΟΠ).
Αν μας επισκεφτείτε κατά την διάρκεια των γιορτών των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς ή του Πάσχα, θα έχετε την ευκαιρία να δοκιμάσετε παραδοσιακές πίτες που ψήνονται αποκλειστικά γι’ αυτές τις περιστάσεις. Οι νοικοκυρές στόλιζαν τις πίτες αυτές με σταυρούς, ανθρώπινες μορφές ή διάφορα ζώα. Μια παλιά, αν και σήμερα ξεχασμένη, παράδοση των Χριστουγέννων ήταν το σταυροκούλουρο. Οι γυναίκες έφτιαχναν ένα κουλούρι σε σχήμα σταυρού, το κρεμούσαν σε έναν τοίχο και το άφηναν εκεί μέχρι τον Μάιο, καθώς σύμφωνα με μια λαϊκή δεισιδαιμονία θα προστάτευε τους κατοίκους του σπιτιού από το δάγκωμα του γαϊδάρου. Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς εξακολουθούμε να ψήνουμε τη Βασιλόπιτα για να καλωσορίσουμε την Πρωτοχρονιά κρύβοντας μέσα της ένα νόμισμα. Όποιος βρει το φλουρί στο κομμάτι του, θα έχει μια ευτυχισμένη, ευλογημένη και τυχερή χρονιά, γεμάτη ευημερία.
Από την αρχαιότητα, οι νερόμυλοι διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στην παραγωγή αλευριού. Χτισμένοι κοντά σε ποτάμια, ειδικά στις ορεινές περιοχές, υπήρξαν ζωτικής σημασίας. Κατά μήκος αυτής της διαδρομής, αρκετοί από αυτούς τους παραδοσιακούς νερόμυλους έχουν αποκατασταθεί και είναι σήμερα επισκέψιμοι. Η γοητευτική και μοναδική αρχιτεκτονική τους τούς έχει αναδείξει σε μνημεία πολιτιστικής κληρονομιάς.
Άλλες ιστορίες
Το μυστικό για ένα πραγματικά νόστιμο παραδοσιακό ψωμί βρίσκεται στο προζύμι. Η διαδικασία παρασκευής του ψωμιού ξεκινά από το προηγούμενο βράδυ με την προετοιμασία του προζυμιού χρησιμοποιώντας ένα μικρό κομμάτι από αυτό που είχε παρασκευαστεί προηγουμένως. Παλιότερα, οι νοικοκυρές για την ετοιμασία του προζυμιού χρησιμοποιούσαν αγιασμό και συγκεκριμένα εκείνον που γινόταν για την γιορτή του Τιμίου Σταυρού στις 14 Σεπτεμβρίου. Την ημέρα αυτή, η Ορθόδοξη Εκκλησία γιορτάζει την εύρεση του Τιμίου Σταυρού από την Αγία Ελένη, μητέρα του Βυζαντινού αυτοκράτορα Μεγάλου Κωνσταντίνου. Με τον αγιασμό αυτό και λίγο αλεύρι έφτιαχναν το προζύμι, που ήταν έτοιμο ύστερα από εννιά μέρες και διατηρούνταν ολόχρονα. Από αυτό κρατούσαν πάντα ένα μικρό μέρος για την παρασκευή άλλων ψωμιών και ζυμωμάτων. Πίστευαν πως ο βασιλικός με τον οποίον ο ιερέας ράντιζε τους πιστούς είχε την δύναμη να φουσκώνει το ζυμάρι. Αργότερα, αφού ετοίμαζαν το ζυμάρι σε μια ξύλινη λεκάνη, την σκάφη, το άφηναν όλη τη νύχτα να ξεκουραστεί και να φουσκώσει. Όταν ήταν έτοιμο, την χώριζαν σε καρβέλια, τα οποία τοποθετούσαν σε μια μακριά ξύλινη σανίδα με στρογγυλά βαθουλώματα γνωστή ως γουπποσάνιδο ή κουπποσάνιδο. Μόλις ο φούρνος πυρωνόταν, τα ψωμιά ψήνονταν και ο αέρας γέμιζε με το μοναδικό άρωμα του φρεσκοζυμωμένου ψωμιού.
Πολλά ήθη και έθιμα είναι στενά συνυφασμένα με ένα ιδιαίτερο γλυκό που ονομάζεται «Γλιτζιστό». Πρόκειται για ένα παραδοσιακό κέρασμα που πρέσφεραν οι συγγενείς ενός νεογέννητου στη μαία τους, όταν την επισκεπτόνταν μετά τον τοκετό για να την ευχαριστήσουν ως ένδειξη ευγνωμοσύνης για τις υπηρεσίες της. Το γλιτζιστό σερβιριζόταν επίσης και στους καλεσμένους στα βαφτίσια ή στους αρραβώνες. Επιπλέον, μια νέα κοπέλα που είχε πρόσφατα αρραβωνιαστεί συνήθιζε να προσφέρει γλιτζιστά στους θείους και τις θείες του γαμπρού, ελπίζοντας πως η γλυκάδα του κεράσματος θα την βοηθούσε να κερδίσει την εύνοια τους.
Ακόμη ένα είδος αρτοποιήματος που φτιάχνεται μέχρι και σήμερα είναι οι γλυσταρκές. Στα παλιά χρόνια, οι γλυσταρκές χρησιμοποιούνταν ως προσκλητήριο γάμου. Συνήθως τις τοποθετούσαν μέσα σε κοφίνες και η κουμπάρα και οι συγγενείς του ζευγαριού περιδιάβαιναν το χωριό από σπίτι σε σπίτι για να προσκαλέσουν τους συγχωριανούς στο γάμο. Σε ορισμένα χωριά οι γλυσταρκές ήταν απλές, διακοσμημένες με σταυρωτές λωρίδες και πασπαλισμένες με σουσάμι, ενώ σε άλλα χωριά τις στόλιζαν με περίτεχνα λουλούδια που συμβόλιζαν την αθωότητα, την αγνότητα και την ομορφιά της ψυχής.
Η ιστορία της Βασιλόπιτας
Ο Μέγας Βασίλειος ήταν δεσπότης της Καισαρείας. Κάποια μέρα όμως, ένας αχόρταγος στρατηγός – τύραννος της περιοχής – ζήτησε να του παραδοθούν όλοι οι θησαυροί της πόλης της Καισαρείας, αλλιώς θα την πολιορκούσε για να την λεηλατήσει και να την κατακτήσει. Για να συγκεντρωθεί το απαιτούμενο ποσό όλοι οι κάτοικοι πρόσφεραν όλα τα χρυσαφικά και χρήματά τους, τα οποία τοποθέτησαν σε ένα σεντούκι για να παραδοθούν στον Οθωμανό αξιωματούχο. Όταν ο Άγιος Βασίλειος συναντήθηκε με τον αξιωματούχο και του παρέδωσε το σεντούκι, μόλις αυτός το άγγιξε ένα εκτυφλωτικό φως τον τύλιξε και τον εξαφάνισε. Ο λαός, βλέποντας αυτό το γεγονός, ευχαρίστησε τον Θεό πιστεύοντας πως η εξαφάνιση του στρατηγού ήταν θεϊκό θαύμα. Ο Άγιος Βασίλειος έχοντας τώρα στην κατοχή του ένα σεντούκι γεμάτο θησαυρούς δεν γνώριζε ποια αντικείμενα ανήκαν σε ποιον για να επιστραφούν. Έτσι, σκέφτηκε μια σοφή και δίκαιη λύση: έφτιαξε μια πίτα για κάθε κάτοικο της πόλης και μέσα σε κάθεμια τοποθέτησε ένα νόμισμα ή ένα κόσμημα. Την επόμενη μέρα, μετά τη θεία λειτουργία, μοίρασε τις πίτες σε όλους τους κατοίκους της Καισαρείας. Προς μεγάλη τους έκπληξη οι κάτοικοι βρήκαν μέσα στην πίτα τους το ακριβές χρηματικό ποσό ή κοσμήματα που είχαν προσφέρει. Από τότε, για να τιμηθεί το θαύμα που έγινε στην Καισαρεία και να γιορταστεί ο ερχομός της Πρωτοχρονιάς ετοιμάζεται κάθε χρόνο την 1η Ιανουαρίου, ημέρα εορτής του Αγίου, η Βασιλόπιτα.


















